Agweddau ac Ymddygiadau Niweidiol

Beth yw dicter?

Mae dicter yn emosiwn arferol ac iach. Gall fod yn ffordd i bobl ifanc fynegi bod rhywbeth yn teimlo’n annheg, yn llethol, neu’n anodd.

Oherwydd bod plant a phobl ifanc yn dal i ddatblygu ymwybyddiaeth emosiynol a hunanreolaeth, gall dicter weithiau deimlo’n ddwys ac yn anodd ei reoli. Ar adegau, efallai y daw allan mewn ffyrdd nad ydynt yn ddiogel.

Sut olwg allai fod arno?

Wrth i ymennydd pobl ifanc ddatblygu a’u byd cymdeithasol ehangu, efallai y byddant yn teimlo pethau’n gryfach ac yn cael anhawster gyda’r gwrthdynnu rhwng eisiau annibyniaeth a dal angen arweiniad. Gallai ffrwydradau dicter edrych fel:

• Gweiddi, rhegi, neu ymateb yn gyflym
• Ymosod yn gorfforol neu ddifrodi eiddo
• Cael anhawster tawelu unwaith maent wedi cynhyrfu
• Mynd yn rhwystredig neu wedi’i llethu’n hawdd
• Ymateb cyn meddwl

Deall yr effaith

Pan na reolir dicter yn ddiogel, gall effeithio ar berthnasoedd gartref, yn yr ysgol, a gyda ffrindiau.

Dros amser, gall patrymau o ymateb ag ymosodedd neu reolaeth siapio sut mae pobl ifanc yn ymdrin â gwrthdaro. Heb gymorth, gall hyn ddylanwadu ar sut maent yn ymddwyn mewn perthnasoedd yn ddiweddarach mewn bywyd, gan gynnwys cynyddu’r risg o ymddygiadau niweidiol neu reoli.

Gyda chymorth, gall pobl ifanc ddysgu adnabod eu hemosiynau ac ymateb mewn ffyrdd mwy diogel a mwy adeiladol.

Beth gallwch chi ei wneud

Os yw pethau’n teimlo’n anniogel ar hyn o bryd

Pan fydd ymddygiad yn dod yn anniogel, y flaenoriaeth yw cadw pawb yn ddiogel. Yn yr eiliad honno:

• Osgowch gyswllt corfforol oni bai nad oes opsiwn arall i sicrhau diogelwch
• Symudwch wrthrychau a allai achosi niwed. Efallai y gallwch gynllunio ymlaen llaw drwy greu lle tawel, diogel yn y cartref
• Symudwch chi a phobl eraill o’r sefyllfa os gallwch chi
• Ffoniwch rywun rydych chi’n ymddiried ynddo, aelod o’r teulu neu ffrind, sy’n gallu helpu i sefydlogi pethau
• Os ydych chi mewn perygl uniongyrchol, ffoniwch 999

Am arweiniad manylach ar ymateb yn ddiogel pan fydd pethau’n esgyn, mae Capa First Response yn cynnig cyngor ymarferol, cam wrth gam i deuluoedd.

Cefnogi eich hun yn y foment

Rhowch eiliad i chi’ch hun sefydlogi cyn i chi ymateb. Mae ceisio rhesymu â phlentyn sydd wedi’i ddad-reoleiddio fel arfer yn esgyn pethau. Mae presenoldeb oedolyn tawel yn rhoi rhywbeth i’ch plentyn angori ato, hyd yn oed os na allant ei ddangos.

Mae hyn wir yn anodd. Pan fyddwch chi’n ofnus neu dan bwysau, mae eich system nerfol yn ymateb yn awtomatig. Mae rheoli eich ymateb eich hun yn cymryd ymarfer a chymorth ac mae’n iawn gofyn am help gyda hynny hefyd.

Ar ôl i’r foment fynd heibio

Unwaith y bydd pethau wedi setlo, rhowch amser i bawb, gan gynnwys chi’ch hun, adfer cyn siarad am beth ddigwyddodd. Gallech chi:

• Gwirio bod pawb yn iawn a helpu i ddychwelyd y cartref i gyflwr tawel
• Sicrhau eich plentyn bod dicter yn iawn, ond nid yw brifo eraill
• Siarad am beth ddigwyddodd a sut roeddent yn teimlo o dan y dicter
• Eu helpu i feddwl am beth allai fod yn wahanol y tro nesaf
• Lle mae’n teimlo’n iawn, eu cynnwys wrth feddwl drwy beth sy’n helpu, beth weithiodd, beth na wnaeth

Cael y sgwrs

Os yw dicter eich plentyn yn dod allan yn rheolaidd mewn ffyrdd sy’n anniogel neu’n anodd eu rheoli, mae siarad drwyddo gyda nhw a chyda rhywun a all eich cefnogi, yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol.

Mae arweiniad yr NSPCC ar ddicter mewn plant wedi’i rannu yn ôl grŵp oedran ac yn ymdrin â ffyrdd ymarferol i gefnogi eich plentyn i adnabod a rheoli eu teimladau.

Rheoli dicter mewn plant: sut y gall rhieni helpu — NSPCC.

Gall hefyd helpu i siarad ag ysgol eich plentyn. Efallai y bydd y tîm bugeiliol eisoes yn ymwybodol o beth sy’n digwydd a gallant gynnig cymorth ychwanegol.

Beth yw misogynedd?

Mae misogynedd yn gasíneb tuag at fenywod a merched, neu ragfarn yn eu herbyn. Gall ymddangos mewn agweddau, iaith, neu ymddygiad. Weithiau mewn ffyrdd amlwg, a weithiau mewn ffyrdd mwy cynnil neu wedi’u normaleiddio.

Heddiw, mae llawer o bobl ifanc yn agored i negeseuon am rywedd drwy gyfryngau cymdeithasol, gemau, grwpiau cymheiriaid, a dylanwadwyr. Mae rhai o’r negeseuon hyn yn hyrwyddo syniadau niweidiol er enghraifft, y dylai bechgyn fod yn ddominyddol, dan reolaeth, neu â hawl mewn perthnasoedd, a bod merched yn cael eu barnu, eu rheoli, neu eu trin yn wahanol.

Nid yw pobl ifanc bob amser yn cydnabod y syniadau hyn fel rhai niweidiol. Efallai y byddant yn eu gweld fel jôcs, tueddiadau, neu dim ond sut mae pethau, yn enwedig os ydynt yn eu clywed yn aml.

Am ragor ar beth yw misogynedd a sut y mae’n effeithio ar bobl ifanc, ewch i Internet Matters — arweiniad i rieni a gofalwyr. Gallwch hefyd ddarllen mwy am ddylanwadau ar-lein niweidiol yn ein hadran Diogelwch Ar-lein.

Sut olwg allai fod arno?

Gall misogynedd ymddangos mewn ffyrdd gwahanol yn dibynnu ar bwy yr effeithir arno a sut. Efallai y sylwch:

• Jôcs neu sylwadau rhywiaethol yn cael eu diystyru’n aml fel ‘banter’
• Diystyru, torri ar draws, neu siarad dros ferched
• Rhannu cynnwys niweidiol neu ddiraddiol am fenywod ar-lein
• Disgwyl safonau ymddygiad gwahanol gan fechgyn a merched
• Bachgen yn teimlo pwysau i ymddwyn yn ddominyddol, yn galed, neu ‘yn gyfrifol’
• Dilyn dylanwadwyr sy’n hyrwyddo syniadau niweidiol am rywedd neu berthnasoedd
• Merch yn mynd yn dawelach, yn fwy pryderus, neu’n tynnu’n ôl o gyfeillgarwch neu weithgareddau
• Bachgen yn cael ei watwar neu ei eithrio am ddangos emosiwn neu beidio â chydymffurfio â diwylliant bechgyn

Deall yr effaith

Gall misogynedd effeithio ar sut mae pobl ifanc yn gweld eu hunain, sut maent yn trin pobl eraill, a beth maent yn credu sy’n dderbyniol mewn perthnasoedd.

I ferched, gall effeithio ar hyder, diogelwch, a hunan-werth. Siapio beth maent yn teimlo y gallant ei ddweud, ei wneud, neu ei ddisgwyl gan eraill. I fechgyn, gall greu pwysau i ymddwyn mewn ffyrdd sy’n rheoli, yn ddiemosiwn, neu’n ddominyddol, hyd yn oed os nad yw hynny’n adlewyrchu pwy ydynt mewn gwirionedd. Gall bechgyn nad ydynt yn cydymffurfio â’r disgwyliadau hyn wynebu pwysau cymdeithasol ac allgáu gwirioneddol.

Dros amser, gall yr agweddau hyn siapio ymddygiad mewn perthnasoedd. Os nad ydynt yn cael eu herio, gallant ddatblygu’n batrymau niweidiol, gan gynnwys ymddygiadau sy’n gysylltiedig â thrais ar sail rhywedd a thrais yn erbyn menywod a merched.

Mae’r agweddau hyn yn aml yn cael eu dysgu. Gyda’r sgyrsiau a’r cymorth cywir, gall pobl ifanc gwestiynu’r syniadau hyn, deall eu heffaith, a dewis ffyrdd mwy parchus o gysylltu.

Darllenwch fwy am amddiffyn pobl ifanc rhag misogynedd a’r manosffer — The Children’s Society.

Beth gallwch chi ei wneud

Herio sylwadau niweidiol yn dawel

Pan fyddwch chi’n clywed rhywbeth amharchus neu rywiaethol, mae ei enwi’n glir, heb ddicter, yn helpu eich plentyn i ddeall yr effaith heb deimlo o dan ymosodiad. Gallech ddweud: ‘Mae’r sylw hwnnw’n amharchus’ neu ‘’Dyw siarad am fenywod fel hynny ddim yn iawn.’ Cadwch ef yn fyr, yn dawel, ac yn ffeithiol.

Gofyn cwestiynau yn hytrach na darlithio

Mae chwilfrydedd yn helpu pobl ifanc i feddwl drostynt eu hunain. Yn hytrach na dweud wrthynt eu bod yn anghywir, ceisiwch ofyn: ‘O ble wyt ti’n meddwl y daw’r syniad yna?’ neu ‘Sut wyt ti’n meddwl y gallai hynny wneud i rywun deimlo?’ neu ‘Ydy hynny’n cyfateb i’r math o berson rwyt ti eisiau bod?’ Mae’r cwestiynau hyn yn annog myfyrio heb gywilydd.

Archwilio cynnwys ar-lein gyda’ch gilydd

Os yw agweddau niweidiol yn dod o ofodau ar-lein, archwiliwch hwy gyda’ch gilydd. Gofynnwch beth maent wedi bod yn ei wylio, trafodwch sut y mae dylanwadwyr yn gwneud arian o ysgogi ymatebion, a siaradwch am sut y mae rhai cynnwys wedi’u cynllunio i ysgwyd neu rannu. Mae hyn yn meithrin meddwl beirniadol ac yn lleihau pŵer negeseuon niweidiol.

Mae gan ymgyrch Same Side adnoddau a all helpu i ddechrau’r sgyrsiau hyn.

Modelwch ymddygiad parchiol

Mae plant yn cymryd eu ciwiau gan yr oedolion o’u cwmpas. Lle bo modd, modelwch y math o gydraddoldeb a pharch mewn perthnasoedd rydych chi am iddynt ei weld a’i enwi pan fyddwch chi’n gwneud hynny. Mae ‘Rwy’n gwrando ar beth sydd ganddi i’w ddweud achos mae ei barn yn bwysig’ yn neges syml ond pwerus.

Cadw’r sgwrs i fynd

Ni fydd un sgwrs yn gwneud y tro. Mae sgyrsiau byr, rheolaidd, wedi’u sbarduno gan rywbeth rydych chi wedi’i weld gyda’ch gilydd ar-lein, ar y teledu, neu yn y newyddion, yn fwy effeithiol nag un sgwrs fawr. Cadwch y tôn yn chwilfrydig ac agored fel bod eich plentyn yn gwybod y gallant ddod atoch chi.

Mae canllaw Internet Matters ar siarad am misogynedd yn adnodd ymarferol i rieni.

Os yw eich plentyn ar y diwedd derbyn

Nid yw misogynedd yn effeithio ar bobl ifanc sy’n dangos agweddau niweidiol yn unig. Mae hefyd yn effeithio ar y rhai sy’n ei ddioddef gan gymheiriaid, gofodau ar-lein, neu ddiwylliant ehangach.

I ferched: os yw eich merch yn dioddef sylwadau rhywiaethol, yn cael ei diystyru, yn dod dan bwysau, neu ei gwneud i deimlo’n llai, mae’n bwysig ei bod yn gwybod nad yw beth sy’n digwydd yn iawn ac nid ei bai hi yw hyn. Gallech chi:

• Gwrando heb ddiystyru – gall ymadroddion fel ‘fel ’na mae bechgyn’ neu ‘mae ond angen ei anwybyddu’ wneud i bobl ifanc deimlo’n anweledig
• Ei helpu i enwi beth sy’n digwydd – gall gwybod bod gair am y peth, a’i fod yn anghywir, fod yn ddilysu ynddo’i hun
• Siarad am beth mae hi’n ei haeddu mewn cyfeillgarwch a pherthnasoedd
• Ei helpu i feddwl drwy neth mae hi am ei wneud – boed hynny’n siarad â rhywun yn yr ysgol, camu’n ôl o rai gofodau, neu’n syml gael rhywun yn ei chornel

I fechgyn: gall bechgyn nad ydynt yn cydymffurfio â disgwyliadau ynghylch caledwch, dominyddiaeth, neu ddiwylliant lads hefyd brofi pwysau go iawn gan gymheiriaid, gofodau ar-lein, a weithiau’n agosach at adref. Gallai hyn edrych fel cael ei watwar am ddangos emosiwn, ei eithrio o grwpiau cyfeillgarwch, neu ei dargedu am fod yn ‘feddal’ neu’n ‘wahanol.’

Os yw eich mab yn dioddef hyn, efallai na fydd yn ei enwi’n hawdd, gall deimlo fel dim ond sut mae pethau, neu rywbeth y dylai allu ei drin. Gallech chi:

• Creu lle iddo siarad am gyfeillgarwch a sut mae’n teimlo, heb iddo ddod yn sgwrs fawr ffurfiol
• Normaleiddio’r syniad nad oes rhaid iddo ymddwyn mewn ffordd benodol i berthyn neu gael ei barchu
• Ei helpu i adnabod pobl o’i gwmpas fel cymheiriaid neu oedolion sy’n ei werthfawrogi fel y mae

Cymerwch ef o ddifrif os yw’n ymddangos wedi encilio, yn osgoi rhai gofodau, neu’n siarad am beidio â ffitio i mewn

Beth yw trais plentyn i riant?

Mae trais plentyn i riant (CPV) yn digwydd pan fydd ymddygiad plentyn neu berson ifanc yn gwneud i riant neu ofalwr deimlo’n anniogel, wedi’i reoli, neu wedi’i frifo. Gall ddigwydd mewn eiliadau o lethu, neu gall ddatblygu’n batrwm lle mae rhieni’n teimlo bod rhaid iddynt newid sut maent yn byw i osgoi gwrthdaro.

Mae CPV yn arwydd bod person ifanc yn cael anhawster gydag emosiynau, straen, cyfathrebu, neu deimlo allan o reolaeth ac angen cymorth i ddod o hyd i ffyrdd mwy diogel o ymdopi. Gall hefyd ddod o angen i gael ymdeimlad o bŵer neu reolaeth.

Mae’r ymddygiadau hyn yn ddifrifol a gallant fod yn frawychus. Gallant hefyd gael eu normaleiddio dros amser, a mae llawer o rieni’n ei chael hi’n anodd eu cydnabod neu geisio help. Nid ydych chi ar eich pen eich hun ac mae estyn allan yn gam cadarnhaol ac amddiffynnol.

Sut olwg allai fod arno?

• Taro, cicio, gwthio, gafael, neu rwystro symudiad rhiant
• Difrodi eiddo, taflu gwrthrychau, neu dorri pethau yn ystod gwrthdaro
• Bygythiadau, bygylu, neu ymddygiad sy’n achosi ofn
• Ymddygiad rheoli, fel mynnu trefnau, monitro rhieni, neu wrthod gadael iddynt adael ystafell
• Dicter parhaus sy’n esgyn yn gyflym ac yn teimlo’n anodd ei reoli

Patrymau mae teuluoedd yn aml yn sylwi arnynt

Mae CPV yn aml yn datblygu’n raddol. Mae teuluoedd weithiau’n sylwi ar batrwm yn ffurfio cyn eu bod â’r geiriau i’w ddisgrifio:

• Rhieni neu frodyr a chwiorydd yn newid eu hymddygiad i osgoi sbarduno’r person ifanc
• Teimlo ‘ar bigau’r drain’ gartref – aros am y ffrwydrad nesaf
• Dadleuon sy’n esgyn yn rheolaidd i sefyllfaoedd anniogel
• Cylch o ffrwydrad → tawelwch → euogrwydd → tensiwn → ffrwydrad, yn ailadrodd dros amser

Mae’r patrymau hyn yn arwydd bod y sefyllfa wedi tyfu’n fwy nag y gall un teulu ei reoli ar ei ben ei hun. Mae cymorth ar gael ac mae gofyn amdano yn beth cywir i’w wneud.

Deall yr effaith

Gall CPV adael rhieni’n teimlo’n ofnus, wedi cywilyddio, wedi’u hynysu, neu’n ansicr ble i droi. Mae llawer o rieni’n disgrifio cerdded ar blisg wyau neu deimlo’n euog am angen help. Mae’r teimladau hyn yn gyffredin – nid ydych chi ar eich pen eich hun, ac nid ydych chi wedi methu.

Efallai y bydd brodyr a chwiorydd hefyd yn cael eu heffeithio, yn teimlo’n ofnus, yn ddryslyd, neu’n ceisio cadw’r heddwch. Efallai y byddant yn cuddio yn eu hystafelloedd, yn osgoi cartref, neu’n ceisio ymyrryd. Mae cefnogi brodyr a chwiorydd i deimlo’n ddiogel ac yn cael eu clywed yn rhan bwysig o ymateb i CPV.

I bobl ifanc, os yw ymddygiad niweidiol yn parhau gall siapio sut maent yn ymdrin â gwrthdaro mewn cyfeillgarwch a pherthnasoedd yn y dyfodol. Mae cefnogi newid yn gynnar yn eu helpu i ddysgu parch, cyfrifoldeb, a ffyrdd mwy diogel o fynegi emosiynau cryf.

Beth gallwch chi ei wneud

Os yw pethau’n teimlo’n anniogel ar hyn o bryd

Pan fydd ymddygiad yn dod yn anniogel, y flaenoriaeth yw cadw pawb yn ddiogel. Yn yr eiliad honno:

• Osgowch gyswllt corfforol oni bai nad oes opsiwn arall i gadw rhywun yn ddiogel
• Symudwch chi a phobl eraill oddi wrth y sefyllfa
• Symudwch wrthrychau a allai achosi niwed lle bo modd
• Ffoniwch rywun rydych chi’n ymddiried ynddo a all helpu i sefydlogi pethau
• Os ydych chi mewn perygl uniongyrchol, ffoniwch 999

Mae gennych hawl i’ch amddiffyn eich hun. Mae gennych hawl i ffonio’r heddlu. Mae eich diogelwch chi’n bwysig hefyd.

Cynllunio Diogelwch

Mae cynllun diogelwch yn eich helpu i ymateb yn fwy sefydlog yn ystod eiliadau anodd cyn argyfwng, nid dim ond yn ystod un. Meddyliwch am ystafelloedd diogel, llwybrau dianc, a phobl y gallwch eu ffonio. Lle mae’n teimlo’n iawn, gallwch gynnwys eich plentyn wrth adolygu’r cynllun gyda’ch gilydd pan fo pethau’n dawel.

Am arweiniad manwl ar ymateb yn ddiogel pan fo pethau’n esgyn, mae Capa First Response yn cynnig cynllunio diogelwch teuluol a chyngor cam wrth gam.

Cefnogi eich hun yn y foment

Mae eich system nerfol yn ymateb yn awtomatig pan fyddwch chi’n teimlo dan fygythiad. Rhowch eiliad i chi’ch hun sefydlogi eich anadl cyn ymateb. Mae presenoldeb oedolyn tawel, ychydig o eiriau a thôn sefydlog yn helpu i leihau pwysau i bawb. Mae hyn yn anodd go iawn, ac mae’n iawn gofyn am help gyda hynny hefyd.

Mae Capa First Response — Sut i aros yn dawel pan fydd pethau’n heriol (fideo) yn adnodd defnyddiol am hyn.

Yn y foment – nodyn ar gyfathrebu

Os dewiswch aros gerllaw yn ystod eiliad anodd, gall cadw pethau’n gryno fod yn effeithiol:

• Defnyddiwch ymadroddion byr, syml yn hytrach nag esboniadau
• Cydnabod teimladau’n fyr os yw’n helpu ond tewi os yw siarad yn esgyn pethau
• Arhoswch gerllaw os yw’n teimlo’n ddiogel, heb allwthio nac ychwanegu pwysau
• Canolbwyntiwch ar gadw pawb yn ddiogel. Gall sgwrs aros nes bod pethau’n dawel

Unwaith y bydd pethau wedi setlo, gallech chi:

• Siarad am beth ddigwyddodd a sut yr effeithiodd ar bobl eraill
• Gofyn beth oedd yn digwydd iddynt hwy ar y pryd
• Eu helpu i ddeall effaith eu gweithredoedd
• Eu cynnwys wrth feddwl am beth allai fod yn wahanol y tro nesaf
• Archwilio ffyrdd mwy diogel o reoli emosiynau cryf, mae ein tudalennau Offer ar gyfer Siarad a Rheoli Dicter yn cynnwys syniadau

Ar ôl i’r foment fynd heibio

Pan fydd pawb yn ddiogel ac yn dawel, gallwch archwilio’n dawel beth ddigwyddodd. Cadwch y ffocws ar ymddygiad, nid bai.

Mae Capa First Response — Talking about safety with your child yn adnodd defnyddiol am y sgyrsiau hyn.

Beth yw ymddygiad rhywiol niweidiol?

Mae ymddygiad rhywiol niweidiol (HSB) yn cyfeirio at ymddygiad rhywiol a ddangosir gan blentyn neu berson ifanc sy’n amhriodol, yn niweidiol, neu’n niweidiol i eraill. Mae’n cwmpasu sbectrwm eang o iaith ac agweddau hyd at weithredoedd mwy difrifol. Mae’n edrych yn wahanol iawn yn dibynnu ar oedran a datblygiad y person ifanc dan sylw.

Nid yw pob ymddygiad rhywiol pryderous yr un peth. Mae rhai ymddygiadau yn adlewyrchu chwilfrydedd neu ddryswch, yn enwedig lle mae person ifanc wedi bod yn agored i gynnwys neu sgyrsiau rhywiol cyn eu bod yn barod. Mae eraill yn fwy difrifol ac yn gofyn am gymorth arbenigol. Mae deall ble mae ymddygiad ar y sbectrwm yn helpu rhieni a gofalwyr i ymateb yn y ffordd gywir.

Nid yw HSB yn golygu’n awtomatig bod plentyn wedi dioddef camdriniaeth, er y gall hyn fod yn ffactor weithiau. Ac nid yw’n golygu na all person ifanc newid gyda’r cymorth cywir, mae’r mwyafrif o bobl ifanc yn dysgu ymddygiad mwy diogel a pharchus.

Os ydych chi wedi darganfod bod eich plentyn wedi bod yn dangos ymddygiad rhywiol niweidiol, mae’n naturiol teimlo wedi’ch synnu, yn ofnus, yn ddryslyd, neu’n ansicr beth i’w wneud. Nid ydych chi ar eich pen eich hun, ac nid eich bai chi yw hyn.

Sut olwg allai fod arno?

Mae HSB yn cwmpasu ystod eang o ymddygiadau, wedi’u trefnu’n fras o rai is-lefel i rai mwy difrifol. Mae unrhyw ymddygiad sy’n achosi trallod neu’n teimlo’n anghywir yn werth ei gymryd o ddifrif.

Agweddau, iaith ac ymddygiadau pryderous

• Defnyddio iaith rywiol, sylwadau, neu ‘jôcs’ am gyrff pobl eraill
• Gwneud ystumiau rhywiol
• Rhannu neu chwilio am ddelweddau neu gynnwys rhywiol yn amhriodol
• Siarad am ryw mewn ffyrdd sy’n teimlo’n anghyson â’u hoedran neu eu dealltwriaeth
• Datguddio eu hunain neu fastyrbeiddio mewn lleoedd amhriodol neu o flaen pobl eraill
• Dangos cynnwys rhywiol i bobl ifanc eraill

Ymddygiad sy’n croesi ffiniau

• Anwybyddu ffiniau corfforol pobl eraill dro ar ôl tro
• Cyffwrdd amhriodol â nhw eu hunain neu eraill, mewn cyd-destunau lle mae’n achosi anghysur neu drallod
• Ymddygiad rhywiol rhwng plant sy’n cynnwys cyfrinachedd, pwysau, neu wahaniaeth sylweddol mewn oedran neu ddealltwriaeth
• Ceisio cynnwys pobl ifanc eraill mewn gweithgaredd rhywiol nad ydynt yn ei ddeall neu nad ydynt wedi cytuno iddo

Ymddygiad mwy difrifol

• Rhoi pwysau ar rywun neu eu gorfodi i weithgaredd rhywiol
• Rhannu delweddau rhywiol heb ganiatâd
• Ymddygiad sy’n achosi trallod neu niwed sylweddol i berson ifanc arall

Os yw ymddygiad eich plentyn yn cynnwys cam-drin rhywiol, lle mae plentyn arall wedi cael ei niweidio, darllenwch hefyd ein hadran ar Gam-drin Rhywiol o dan Drais yn y Teulu, sy’n cynnwys arweiniad ac adnoddau penodol ar gyfer teuluoedd yn y sefyllfa honno.

Mae gan NSPCC — Sexual development and behaviour in children yn cynnwys arweiniad defnyddiol ar beth sy’n nodweddiadol yn ddatblygiadol a beth nad yw ar wahanol oedrannau.

Deall yr effaith

Gall HSB gael effaith ddifrifol ar bobl eraill gan achosi trallod, dryswch a niwed. Gall hefyd niweidio perthnasoedd ac, os yw’n parhau heb gymorth, siapio sut mae person ifanc yn cysylltu â phobl eraill dros amser.

I’r person ifanc sy’n dangos HSB, mae’n aml yn arwydd bod rhywbeth arall yn digwydd. Fel dryswch am ffiniau neu gyrff, amlygiad i gynnwys rhywiol yn ifanc, anhawster rheoli emosiynau, neu brofiadau nad ydynt wedi gallu eu deall.

Mae pobl ifanc yn y sefyllfa hon yn aml yn teimlo cywilydd, ofn, neu bryder am gael trafferth. Mae cywilydd yn tueddu i wneud pethau’n waeth gan ei fod yn cau’r sgyrsiau sydd angen digwydd. Mae cymorth tawel, sefydlog ochr yn ochr â chymorth arbenigol yn rhoi’r cyfle gorau i bobl ifanc ddeall eu hymddygiad a gwneud dewisiadau mwy diogel.

Beth gallwch chi ei wneud

Arhoswch yn dawel ac yn gadarn

Mae eich ymateb eich hun yn bwysig yn aruthrol. Mae ymateb tawel, un sy’n cymryd yr ymddygiad o ddifrif heb wneud peth mawr ohono, yn helpu eich plentyn i aros yn agored i gymorth. Gallech ddweud: ‘Mae angen i ni siarad am beth sydd wedi digwydd. Nid wy’n flin, ond rwy am i ni gael y help cywir.’ Nid yw aros yn ddigynnwrf yn golygu lleihau beth ddigwyddodd. Mae’n golygu creu’r amodau lle mae newid yn bosibl.

Cymryd ef o ddifrif ar bob lefel

Gall fod yn demtasiwn diystyru ymddygiad is-lefel – sylw rhywiol, ystum amhriodol – fel ‘dim ond beth mae pobl ifanc yn ei wneud.’ Ond mae patrymau’n bwysig, a mae sgyrsiau cynnar yn llawer haws na rhai diweddarach. Os yw rhywbeth yn teimlo’n anghywir, mae’n werth mynd i’r afael ag ef yn dawel ac yn uniongyrchol nawr.

Helpu nhw i ddeall sut olwg sydd ar bethau iach

Mae gan lawer o bobl ifanc sy’n dangos HSB fwlch gwirioneddol yn eu dealltwriaeth o ganiatâd, ffiniau a pharch. Mae sgyrsiau am sut olwg sydd ar berthnasoedd iach, lle mae’r ddau berson yn teimlo’n ddiogel, yn gyfartal, ac yn rhydd i ddweud na, yn rhan graidd o’r cymorth sydd ei angen arnynt. Nid oes rhaid i chi gael yr holl atebion; gall sefydliadau arbenigol helpu gyda hyn.

Os ydych chi’n meddwl bod treisio neu ymosodiad rhywiol wedi digwydd

Os ydych chi’n poeni bod eich plentyn neu berson ifanc arall wedi cael ei dreisio neu ei ymosod arno’n rhywiol, mae’n ddealladwy teimlo’n ofnus, yn ansicr beth i’w wneud, neu’n poeni am wneud y penderfyniad anghywir. Mae llawer o rieni dim ond yn sylweddoli bod rhywbeth difrifol wedi digwydd ar ôl i blentyn rannu rhan fach o’r stori neu pan fyddant yn sylwi ar newidiadau mewn ymddygiad. Nid oes rhaid i chi weithio hyn allan ar eich pen eich hun.

Mae New Pathways yn darparu cymorth cyfrinachol ar ôl trais rhywiol neu ymosodiad rhywiol. Gallant gynnig cymorth mewn argyfwng, gofal emosiynol, a mynediad at wasanaethau meddygol neu fforensig os oes angen. Gallwch gysylltu â nhw pa un a ddigwyddodd y digwyddiad yn ddiweddar neu rywbryd yn ôl, a pha un a ydych chi neu’ch plentyn am roi gwybod i’r heddlu ai peidio.

Os digwyddodd yr ymosodiad o fewn yr ychydig ddiwrnodau diwethaf, gall New Pathways siarad â chi am yr hyn i’w wneud nesaf, gan gynnwys sut i gadw tystiolaeth os ydych chi’n ansicr am roi gwybod. Os yw mwy o amser wedi mynd heibio, gallant dal gynnig cymorth, arweiniad, a help gyda’r camau nesaf. Os yw unrhyw un mewn perygl uniongyrchol, ffoniwch 999.

Mae’n normal i blant a phobl ifanc deimlo’n ofnus, yn cywilyddio, yn ddryslyd, neu’n poeni am gael eu cosbi. Efallai na fyddant yn defnyddio’r geiriau “trais” neu “ymosodiad.” Efallai y byddant yn lleihau’r hyn a ddigwyddodd neu’n beio eu hunain. Mae eich presenoldeb tawel, sefydlog yn amddiffynnol. Gadewch iddynt wybod eich bod yn eu credu, nad eu bai nhw yw’r hyn a ddigwyddodd, a nad ydynt mewn trafferth. Nid oes angen i chi gael yr holl atebion. Eich rôl yw helpu iddynt deimlo’n ddiogel a chefnogir tra’ch bod chi’n cysylltu â phobl a all eich arwain drwy’r hyn sy’n dod nesaf. Gallwch ddod o hyd i fanylion New Pathways a llinellau cymorth arbenigol ar ein tudalen Cael Cymorth.

Rhowch rai camau diogelwch ymarferol ar waith

Lle mae risg o niwed pellach i blant eraill (brodyr a chwiorydd, ffrindiau, cefndryd) mae rhai mesurau ymarferol dros dro yn gwneud synnwyr tra byddwch chi’n ceisio cymorth. Nid cosbau yw’r rhain; maent yn rhan arferol o ymateb yn ofalus. Gall sefydliadau arbenigol fel Stop It Now gynghori ar yr hyn sy’n briodol ar gyfer eich sefyllfa.

Ceisiwch gymorth arbenigol yn gynnar

Dyma’r cam pwysicaf. Mae HSB yn faes arbenigol. Nid yw’n rhywbeth y dylai teuluoedd orfod ei lywio ar eu pen eu hunain, ac mae cymorth cynnar yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Efallai y bydd angen atgyfeiriad am gymorth arbenigol os:

• Mae plentyn arall wedi cael ei niweidio
• Mae risg o niwed pellach
• Mae’r ymddygiad yn esgyn
• Rydych chi’n teimlo na allwch gadw plant yn ddiogel
• Rydych chi’n ansicr ac angen arweiniad

Gallwch geisio cymorth drwy:

• Eich gwasanaethau plant lleol
• Eich Hyb Diogelu Aml-Asiantaeth lleol (MASH)
• Yr NSPCC – a all eich cynghori a gwneud atgyfeiriad ar eich rhan
• Ysgol eich plentyn

Nid yw atgyfeiriad yn gosb, mae’n ffordd o gael y cymorth cywir i’ch teulu. Nid oes angen i chi gael yr holl atebion cyn i chi estyn am gymorth.

Mae Stop It Now yn cynnig cyngor am ddim a chyfrinachol i rieni sy’n poeni am ymddygiad rhywiol plentyn. Nid oes angen i chi roi enwau na manylion adnabod.